Chỉ Số Tiền Đái Tháo Đường Là Bao Nhiêu? Ngưỡng HbA1c 5,7% Và Đường Huyết 5,6 mmol/L

Chỉ số tiền đái tháo đường gồm ba mốc: đường huyết lúc đói 5,6–6,9 mmol/L, HbA1c 5,7–6,4%, hoặc đường huyết sau 2 giờ làm nghiệm pháp 7,8–11,0 mmol/L. Chỉ cần một trong ba rơi vào khoảng này là đã thuộc nhóm này. Điều tra toàn quốc năm 2020 ghi nhận 17,8% người Việt 30–69 tuổi ở mức này.

Nhiều người cầm phiếu xét nghiệm về, thấy con số 5,8 mmol/L không kèm chữ “cao” nào, rồi cất vào tủ. Bài này giúp bạn tự đối chiếu phiếu của mình với các mốc đang dùng ở Việt Nam.

Nội dung chính

• Bảng ngưỡng ba xét nghiệm
• Vì sao hai nơi cho hai ngưỡng khác nhau
• Có chắc chắn thành đái tháo đường không
• Khi nào HbA1c không đáng tin
• Ai cần xét nghiệm, bao lâu một lần
• Làm gì sau khi biết kết quả
• Ai cần thận trọng, khi nào đi khám
• Câu hỏi thường gặp

Chỉ số tiền đái tháo đường là bao nhiêu trên phiếu xét nghiệm?

Có ba xét nghiệm dùng để xác định tiền đái tháo đường, mỗi loại có khoảng giá trị riêng. Bảng dưới là các mốc trong hướng dẫn của Bộ Y tế năm 2020, trùng với tiêu chuẩn Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) và CDC Hoa Kỳ.

Hai chi tiết dễ bỏ sót. Phiếu xét nghiệm ở Việt Nam thường in mmol/L còn tài liệu quốc tế dùng mg/dL — nhân mmol/L với 18 là ra mg/dL. Và “lúc đói” nghĩa là không ăn uống gì ngoài nước lọc trong 8 giờ trước khi lấy máu; một ly cà phê sữa buổi sáng đủ làm kết quả mất giá trị chẩn đoán. Nếu bạn đang giữ phiếu xét nghiệm tổng quát, các chỉ số mỡ máu nằm ngay bên dưới cũng cần đọc cùng nhau — xem thêm cách đọc kết quả xét nghiệm mỡ máu và ngưỡng LDL 100 mg/dL.

Vì sao hai nơi lại đưa ra hai ngưỡng khác nhau?

Vì đang tồn tại hai bộ ngưỡng song song cho cùng một xét nghiệm đường huyết lúc đói. Tổng quan hệ thống của Richter và cộng sự (2018, tổng hợp 103 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu) ghi nhận y văn dùng cả hai mức: 5,6–6,9 mmol/L (100–125 mg/dL) và khoảng hẹp hơn 6,1–6,9 mmol/L (110–125 mg/dL). ADA hạ ngưỡng xuống 5,6 mmol/L từ năm 2003 và thêm ngưỡng HbA1c 5,7% từ năm 2010.

Hệ quả rất cụ thể: kết quả 5,8 mmol/L là tiền đái tháo đường theo tiêu chuẩn Bộ Y tế và ADA, nhưng vẫn dưới ngưỡng của bộ tiêu chí hẹp hơn. Đó là lý do một số phòng xét nghiệm in khoảng tham chiếu “bình thường” rộng hơn bạn tưởng. Nguyên tắc chung: kết quả bất thường không kèm triệu chứng rõ thì cần kiểm chứng bằng xét nghiệm thứ hai, và không chẩn đoán dựa trên một lần đo bằng máy cầm tay.

Tiền đái tháo đường có chắc chắn thành đái tháo đường không?

Không. Đây là phần ít được nói tới nhưng đáng mừng nhất. Tổng quan 103 nghiên cứu nói trên theo dõi người ở mức tăng đường huyết trung gian từ 1 đến 24 năm. Trong 47 nghiên cứu có báo cáo, 33–59% số người trở về đường huyết bình thường trong 1–5 năm theo dõi, và 17–42% trở về bình thường trong 6–11 năm.

Ngược lại, tỉ lệ tiến triển thành đái tháo đường típ 2 tăng dần theo thời gian theo dõi và cao nhất ở nhóm có cả hai bất thường cùng lúc: vừa đường huyết lúc đói cao, vừa rối loạn dung nạp glucose sau 2 giờ. Mức rủi ro vì thế không giống nhau giữa mọi người trong cùng nhóm. Đây là nghiên cứu quan sát, cho biết điều gì thường xảy ra theo thời gian chứ không nói nguyên nhân của từng trường hợp.

Ở Việt Nam, bối cảnh đáng lo hơn con số: tỉ lệ đái tháo đường tăng từ 2,7% (2002) lên 5,4% (2012) rồi 7,3% (2020), và hơn 60% người mắc chưa được chẩn đoán.

Khi nào HbA1c cho kết quả không đáng tin?

HbA1c phản ánh đường huyết trung bình khoảng 3 tháng gần nhất, vì hồng cầu được thay mới sau chừng ấy thời gian. Chính cơ chế đó khiến xét nghiệm sai lệch khi hồng cầu bất thường. Theo CDC, các tình trạng sau có thể làm HbA1c cao giả hoặc thấp giả:

• Thiếu máu nặng
• Bệnh thalassemia hoặc bệnh hồng cầu hình liềm
• Suy thận, bệnh gan
• Mất máu hoặc vừa được truyền máu
• Giai đoạn đầu hoặc cuối thai kỳ
• Một số thuốc, trong đó có opioid và một số thuốc điều trị HIV

Điểm này quan trọng với người Việt hơn mức thường được nhắc, vì thalassemia và thiếu máu thiếu sắt đều không hiếm. Nếu bạn thuộc một trong các trường hợp trên, hãy nói với bác sĩ trước khi xét nghiệm để được cân nhắc dùng đường huyết lúc đói hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose thay thế. Phụ nữ mang thai có mốc sàng lọc riêng, xem bài sàng lọc đái tháo đường thai kỳ ở tuần 24–28.

Ai cần xét nghiệm đường huyết và bao lâu một lần?

Không nên chờ đến khi có triệu chứng, vì phần lớn giai đoạn này diễn ra âm thầm. Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ (USPSTF) khuyến nghị sàng lọc tiền đái tháo đường và đái tháo đường típ 2 ở người trưởng thành 35–70 tuổi có thừa cân hoặc béo phì.

Ngoài mốc tuổi đó, nên kiểm tra định kỳ nếu bạn ít vận động, có người thân trực hệ mắc đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, hoặc từng bị đái tháo đường thai kỳ. Với người đã được xác định tiền đái tháo đường, CDC cho biết bác sĩ thường hẹn làm lại HbA1c mỗi 1–2 năm.

Làm gì sau khi biết mình ở mức tiền đái tháo đường?

Thay đổi lối sống là nền tảng, và đây là phần có bằng chứng mạnh nhất. CDC cho biết nghiên cứu về chương trình thay đổi lối sống có cấu trúc dành cho người tiền đái tháo đường ghi nhận mức giảm 58% nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường típ 2, và tới 71% ở nhóm trên 60 tuổi. Các con số thường được áp dụng:

• Cân nặng: người thừa cân giảm 5–10% trọng lượng trong 3–6 tháng, tương ứng giảm 250–500 kcal mỗi ngày
• Vận động: khoảng 150 phút mỗi tuần, tức chừng 30 phút mỗi ngày
• Tinh bột: theo Bộ Y tế 2020, glucid nên chiếm 50–60% tổng năng lượng và không dưới 130g mỗi ngày — cắt tinh bột quá mức gây mệt mỏi và khó duy trì
• Chất xơ: tổng quan năm 2018 của McRae và cộng sự ghi nhận bổ sung 18g chất xơ hòa tan mỗi ngày trong 8 tuần liên quan đến đường huyết lúc đói thấp hơn khoảng 15 mg/dL

Về thực hành, cách đơn giản nhất là đổi một phần gạo trắng sang gạo lứt, yến mạch hoặc khoai lang luộc, ăn rau trước khi ăn cơm, và ăn trái cây nguyên miếng thay vì nước ép.

Nên hạn chế gạo nếp, miến dong, khoai củ nướng, bánh ngọt, thịt chế biến sẵn và trái cây sấy. Đồ uống có đường là nguồn đường bổ sung lớn nhất trong khẩu phần nhiều người: mức giới hạn thường nêu là dưới 25g đường (khoảng 6 thìa cà phê) mỗi ngày với nữ, dưới 36g với nam. Về vận động, xem thêm đi bộ bao nhiêu bước mỗi ngày là đủ.

Ai cần thận trọng và khi nào cần đi khám bác sĩ?

Tiền đái tháo đường không phải tình trạng đồng nhất, nên việc có cần dùng thuốc hay không là quyết định của bác sĩ. Theo TS.BS Nguyễn Quang Bảy (Trưởng khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai) trên Tuổi Trẻ, thuốc chỉ được cân nhắc ở nhóm nguy cơ cao: HbA1c trên 6,0%, BMI cao (người Việt có thể xét từ trên 25 kg/m²), hoặc kèm bệnh tim mạch, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu. Phần lớn người còn lại được theo dõi và can thiệp lối sống.

Nên đi khám, không chờ thêm, nếu bạn gặp các tình huống sau:

• Kết quả nằm trong khoảng tiền đái tháo đường mà chưa từng được bác sĩ giải thích
• Khát nhiều, đi tiểu nhiều, sụt cân không chủ ý, mờ mắt hoặc mệt bất thường
• Vết thương ở chân lâu lành, tê bì bàn chân
• Đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai
• Có thalassemia, thiếu máu, bệnh thận, bệnh gan, hoặc đang dùng thuốc dài ngày

Về sản phẩm bổ sung: mật ong, mật ong lên men và các thực phẩm bổ sung khác là thực phẩm, không phải thuốc, không thay thế điều trị hay theo dõi y tế. Mật ong vẫn chứa đường tự do nên người tiền đái tháo đường và người đái tháo đường cần tính vào tổng lượng đường trong ngày và hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên. Thực phẩm lên men và men vi sinh cần thận trọng với người suy giảm miễn dịch. Riêng mật ong mọi loại: trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không dùng, do nguy cơ ngộ độc botulism từ bào tử Clostridium botulinum.

Câu hỏi thường gặp

Đường huyết 5,8 mmol/L có phải tiền đái tháo đường không?

Theo hướng dẫn Bộ Y tế 2020 và tiêu chuẩn ADA, 5,8 mmol/L lúc đói nằm trong khoảng tiền đái tháo đường là 5,6–6,9 mmol/L. Tuy nhiên một số cơ sở dùng bộ ngưỡng hẹp hơn, bắt đầu từ 6,1 mmol/L. Nên làm lại xét nghiệm hoặc kiểm chứng bằng HbA1c và mang phiếu đi hỏi bác sĩ.

Xét nghiệm nào chính xác nhất cho tiền đái tháo đường?

Không có xét nghiệm tốt nhất cho mọi người. Đường huyết lúc đói đơn giản nhưng cần đói đủ 8 giờ. HbA1c không cần đói nhưng sai lệch khi có thiếu máu, thalassemia, bệnh thận hoặc đang mang thai. Nghiệm pháp dung nạp glucose nhạy hơn với rối loạn sau ăn nhưng mất khoảng hai giờ.

Tiền đái tháo đường có quay về bình thường được không?

Có thể, và không hiếm. Tổng hợp 47 nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận 33–59% người ở mức tăng đường huyết trung gian trở về đường huyết bình thường trong 1–5 năm theo dõi. Đây là số liệu quan sát nên không đảm bảo cho từng cá nhân, nhưng cho thấy tình trạng này không phải một chiều.

Tiền đái tháo đường có phải uống thuốc không?

Không phải ai cũng cần. Theo bài trên Tuổi Trẻ dẫn ý kiến TS.BS Nguyễn Quang Bảy, thay đổi lối sống là nền tảng, còn thuốc chỉ được cân nhắc cho nhóm nguy cơ cao như HbA1c trên 6,0%, BMI cao hoặc kèm bệnh tim mạch. Quyết định dùng thuốc nào thuộc về bác sĩ điều trị.

Người tiền đái tháo đường dùng được mật ong không?

Mật ong là thực phẩm chứa đường tự do, không phải thuốc và không có tác dụng hạ đường huyết. Nếu dùng, cần tính vào tổng lượng đường bổ sung trong ngày, mức thường nêu là dưới 25g với nữ, và nên hỏi bác sĩ trước khi dùng đều đặn. Trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không dùng mật ong.

Việc nên làm ngay

Nếu bạn trên 35 tuổi và có thừa cân, ít vận động hoặc người thân mắc đái tháo đường, hãy đặt một lần xét nghiệm đường huyết lúc đói trong tháng này. Nếu đã có phiếu trong tủ, lấy ra đối chiếu với bảng ở đầu bài. Con số 5,6 không phải lời tuyên án, nhưng dễ thay đổi nhất ở chính giai đoạn này.

Nguồn tham khảo

• Richter B và cộng sự (2018), tổng quan hệ thống 103 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30371961
• CDC — Diabetes Testing: cdc.gov/diabetes/diabetes-testing
• CDC — A1C Test for Diabetes and Prediabetes: cdc.gov — prediabetes A1C test
• CDC — National Diabetes Prevention Program: cdc.gov/diabetes-prevention/programs
• Sức khỏe & Đời sống — Người trưởng thành khi nào cần xét nghiệm đường huyết?
• Sức khỏe & Đời sống — Tiền đái tháo đường, ăn tinh bột thế nào để kiểm soát đường huyết?
• Sức khỏe & Đời sống — 9 thực phẩm người tiền đái tháo đường nên hạn chế
• Tuổi Trẻ — Mắc tiền đái tháo đường có cần uống thuốc? (ý kiến TS.BS Nguyễn Quang Bảy)
• Báo Nhân Dân — số liệu điều tra toàn quốc 2002, 2012, 2020

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không được áp dụng để chữa bệnh. Vui lòng liên hệ với Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên viên y tế để được tư vấn trường hợp bệnh cụ thể.